چهل تكه هاى يكپارچه

Tirgan Magazine, Toronto, August 2015

 

آنچه هنرِ امروزِ ایران را متمایز می‌کند به عقیده یِ نگارنده ى اين متن نه جریانِ ممیزیِ حاکم بر آن که پويايىِ آن است. در چند دهه یِ اخیر هنرِ ایران با سرعتی‌ فزاینده در حال شکوفایی در نمایشها و بازارهایِ هنریِ معتبرِ جهانی‌ بوده. این امر نه فقط به خلاقیتِ هنرمندانِ برجسته یِ ایرانی‌ در داخلِ کشور وابسته است، که هنرمندانِ شاخصِ ایرانی‌ِ مقیمِ کشور‌های دیگر هم به همان اندازه در این شکوفایی سهیم هستند. نکته یِ قابلِ تامل در این رابطه نوعی یک دستی‌ِ موضوعی است که همه یِ آثارِ ایرانی‌ را از غیرِ ایرانی‌ جدا می‌کند. هر چند که این مطلب را نمی‌توان در نگاهی‌ گذرا و سطحی موشکافی کرد. اما با وجودِ تمامِ گستردگی و شیوه‌هایِ متفاوتِ بیانی، نوعی تجربه یِ مشترک در این آثار، آنها را به هم مربوط می‌سازد. پرداختن به این موضوع مستلزمِ نگاهی‌ موشكافانه به آنچه در هنرِ امروزِ ایرانی‌ موجودیت یافته می‌باشد.
سؤالى رايج در اين رابطه هر از گاهى از جانب نقادان و هنرمندان معاصر طرح مى شود و هر بار پاسخ ها كاملتر از قبل بيان مى شوند. این که آیا جهانی‌ سازی هنرمندِ ایرانی‌ را تهدید می‌کند؟ آیا آنچه این هنر‌ها را یکدست جلوه مى دهد نوعی بلوغِ مشترک در درون جامعه ى هنرى است؟ یا در حقيقت نگاهِ انتخاب گرِ بیگانه؟ هر چند در نقدها و آثار هنرىِ قابل توجهى به پاسخ به اين سوالات پرداخته شده، اما اين مسئله همچنان پاسخهاى دقيق تر و تحليل هاى بيشترى را مى طلبد. آنچه مهم است اين است كه هنر امروز ايران چه از جانب هنرمندان خلاق و فعال داخل ايران و چه از جانب هنرمندان ايرانى مقيم ممالك ديگر وزنه اى سنگين است كه نمى توان آن را ناديده گرفت. اين سنگينى نه بر وزنه ى موقعيتِ اگزوتيكِ سياسى-اجتماعىِ خاصِ منطقه؛ كه به درستى بر وزنه ى پويايى، قدرتِ بيانگرى و خلاقيتِ آگاهانه ى هنرمندان در بيانِ موضوعاتِ مرتبط قرار دارد.
يكى از پيچيده ترين برخوردهايى كه مى توان با هنر معاصر ايران كرد پرداختن به شيوه هاى متفاوتِ بيانى در هنرمندانِ فعال در داخل ايران و هنرمندانِ فعال ايرانى مقيم اروپا و آمريكا مى باشد. اگر چه قبلاً اشاره كرديم كه نوعى نگاهِ مشترك فضاى هنر معاصرِ ايران را متمايز مى كند، اما طبعاً هنرمندها در برخورد با آثار هنرى شان شيوه هاى شخصى و مختصِ خودشان را دارند كه هر يك را از ديگرى متمايز مى گرداند. به بيان ديگر اين تفاوت مقوله اى درونى تر و آن تشابه مقوله اى اجتماعى تر و عينى تر را در بر مى گيرند.
به عنوان مثال در برخورد با مسائل اجتماعىِ روز عموماً در آثار هنرمندان داخل ايران بيانى رمز گونه تر، خلوت تر و تنهاتر را مى بينيم (اين حس تنهايى و فرديت حتى در آثارِ پر از فيگور موج مى زند). نوعى فرد گرايىِ مطلق در تكيه بر نمايشِ فضاى خصوصى. اين در حالى است كه هنرمندانِ مقيمِ خارج از ايران همان موضوع ها را در غالبى علنى تر و اجتماعى تر و در فضاها و تركيب بندى هاى به مراتب پر سر و صدا تر به تصوير مى كشند.
آنچه به طور مشترك در آثارِ هنرمندانِ ايرانى در داخل و يا مقيم خارج از ايران به چشم مى خورد اين است كه جملگى نسبت به ايده آليسم با ديده ى شك و ترديد مى نگرند. بر اساسِ تحليلى كه عباس دانشورى در مقاله ى خود تحت عنوان "تحولات تكان دهنده در دو سوى مرزهاى سياسى در هنر ايران: قافيه بندىِ دانش، دانستن و هويت"(1*) ارائه مى دهد مى توان اين نكته را در مقايسه ى هنرِ معاصر در قبل و بعد از انقلاب مورد بررسى قرار داد. او در مقاله ى خود چنين مى نويسد: "نسلِ جديدِ هنرمندهاى امروز ايرانى، كه بيشتر آنها متولدين دهه هاى ١٩٦٠، ١٩٧٠ و حتى شمارى از آنها نيز متولدين دهه ى ١٩٨٠(دهه هاى١٣٥٠،١٣٤٠و ١٣٦٠) مى باشند اغلب زندگى هنريشان در دوران بعد از انقلاب شكل گرفته. يعنى از ١٩٧٩ (١٣٥٧) تا كنون. تفاوت ديدگاه هنرمندان در اين دو زمانِ مربوط به دو سياست متفاوت - پهلوى و انقلاب اسلامى- بسيار چشمگير است. به اين ترتيب كه هنرمندانِ فعال در دوره ى قبل بسيار قطعيت پذير و مطلق گرا بودند حال آنكه هنرمندانِ فعال در دوران بعدى اين قاطعيت و مطلق گرايى را از ديدگاهى بر هم مى ريزند كه ريشه در ارزشها و هويت ها ى فردى و گروهى دارد. نسل جديدتر برخلاف نسل قديم تر، بر شك و ترديد و حتى عدمِ باورِ خود نسبت به صحتِ رويدادهاى تاريخى و هويت هاى فرهنگىِ گره خورده با فرديت دامن مى زند."(2*)
با تاكيد بر اين تحليل مى توان گفت شك گرايى و مطلق گُريزى، فصلِ مشتركى است كه با وجود تمام نگرشهاو شيوه هاى برخوردىِ متفاوت در تك تكِ هنرمندان، بر بدنه ى هنر معاصرِ ايران سايه گسترده.
به طور خلاصه مى توان به اين نكته با قطعيت اشاره كرد كه هنر معاصر ايران درخشش چشمگيرى در رويدادهاى معاصر هنرى جهان يافته. بخش اعظمى از بزرگترين بازار هنر خاورميانه در حال حاضر از هنر معاصر ايران تغذيه مى كند. در جشنواره ها و بى ينالهاى معتبر جهانى حضور هنرمندانِ ايرانى چشمگير است. و مهمتر از همه با وجود پراكندگىِ جغرافيايى (هنرمندان فعال در داخل و خارج از ايران) هنرهاى تجسمىِ ما از پويايى و توانمندىِ آگاهانه اى برخوردار است كه همه ى اين ها را مى توان نقطه ى آغازينِ جنبش هنرىِ معاصرِ ايران بر شمرد.

سيمين كرامتى
بهار ١٣٩٤
تورانتو

*1 Seismic shifts across political zones in contemporary Iranian art: the poetics of knowledge, knowing and identity. Abbas Daneshvari
*2 Performing The Iranian State, visual culture and representations of Iranian identity - edited by Staci Gem Scheiwiller - Anthem press - London, New York, Delhi - 2013 - page 102





  Edge Of The Blade

Insomnia

Faces behind the scene

Harvesting of high hopes

PM calls for enriching country 's art, culture

A festival without fanfare

Iranian Keramati, Best Artist at Asia Art Bienial